زنگ خطر فرونشست زمین در ایران به صدا درآمده!

به گزارش پویش خبر، فرونشست زمین، زمانی یک هشدار علمی در مجامع تخصصی بود، اما امروز به یک واقعیت ملموس و خطرناک در ایران بدل شده است. براساس گزارش‌ها، بیش از ۳۰۰ دشت ایران در معرض فرونشست قرار دارند و تهران، پایتخت کشور، اکنون در صدر فهرست مناطق بحرانی قرار گرفته است. این پدیده حاصل سال‌ها برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی، فقدان برنامه‌ریزی پایدار و بی‌توجهی به هشدارهای محیط‌زیستی است.

فرونشست چیست؟

فرونشست به پدیده‌ای گفته می‌شود که طی آن، سطح زمین به‌طور تدریجی و یا ناگهانی فرو می‌نشیند. در ایران، عامل اصلی این پدیده کاهش شدید سطح آب‌های زیرزمینی و برداشت بیش از ظرفیت از سفره‌های آبی است. وقتی سطح آب کاهش می‌یابد، فضاهای خالی میان ذرات خاک از بین می‌روند و زمین به مرور فشرده می‌شود؛ نتیجه، فرو رفتن سطح زمین است.

تهران؛ پایتختی که می‌لرزد، اما نه از زلزله

طبق آخرین داده‌های سازمان نقشه‌برداری کشور، نرخ فرونشست زمین در جنوب غرب تهران به حدود ۲۵ تا ۳۱ سانتی‌متر در سال رسیده است. این میزان، تقریباً ۸۰ برابر بیش از حد بحرانی تعریف‌شده در استانداردهای جهانی است. مناطق اسلام‌شهر، کهریزک، شهریار، رباط‌کریم و حتی فرودگاه امام خمینی، از نقاطی هستند که فرونشست شدید در آن‌ها ثبت شده است.

نکته نگران‌کننده این است که برخلاف زلزله که به‌صورت ناگهانی و آشکار رخ می‌دهد، فرونشست به آهستگی و بدون هشدار اتفاق می‌افتد؛ اما پیامدهای آن می‌تواند به‌مراتب ویرانگرتر باشد. شکاف‌های گسترده در سطح زمین، ترک‌خوردگی ساختمان‌ها، نشست سازه‌ها، نابودی خطوط لوله و تخریب زیرساخت‌های شهری تنها بخشی از این پیامدهاست.

زیرساخت‌ها در معرض تهدید

تهران، شهری که میلیون‌ها نفر را در خود جای داده و مرکز عمده‌ترین فعالیت‌های سیاسی، اقتصادی و فرهنگی کشور است، اکنون با تهدید جدی فرونشست روبه‌روست. فرودگاه بین‌المللی امام خمینی، متروی تهران، خطوط لوله گاز و آب، و حتی برج میلاد از جمله زیرساخت‌هایی هستند که در معرض آسیب قرار دارند.

برخی گزارش‌ها حاکی از آن است که ترک‌های غیرطبیعی در سطح جاده‌ها، دیوار خانه‌ها و خطوط ریلی در حاشیه تهران دیده می‌شود؛ نشانه‌هایی از فاجعه‌ای در حال وقوع. مهندسان معتقدند ادامه این روند می‌تواند ایمنی حمل‌ونقل شهری، خدمات عمومی و حتی اسکان جمعیت را در معرض خطر جدی قرار دهد.

تأثیر بر میراث فرهنگی

یکی دیگر از جنبه‌های نگران‌کننده فرونشست، تهدید آن بر آثار تاریخی و میراث فرهنگی است. مناطقی همچون ری، که یکی از قدیمی‌ترین سکونت‌گاه‌های بشر در ایران است، در مسیر فرونشست قرار دارند. برخی گزارش‌ها از نشست در محدوده حرم حضرت عبدالعظیم و ترک‌خوردگی در بناهای تاریخی خبر می‌دهند.

همچنین، کارشناسان نسبت به تهدید پدیده فرونشست برای تخت‌جمشید، مسجد جامع اصفهان و سایر آثار ثبت جهانی هشدار داده‌اند. کاهش سطح آب‌های زیرزمینی در این مناطق می‌تواند پایداری فونداسیون‌های این آثار را به خطر بیندازد و به نابودی تدریجی آن‌ها بینجامد.

دلایل اصلی بحران

اصلی‌ترین عامل فرونشست، مدیریت نادرست منابع آب است. طی دهه‌های اخیر، هزاران حلقه چاه غیرمجاز در تهران و سایر نقاط کشور حفر شده‌اند. سیاست‌های ناپایدار در کشاورزی، تکیه افراطی بر آب زیرزمینی، و نبود مدیریت یکپارچه منابع آب، همه به تشدید بحران کمک کرده‌اند.

همچنین، نبود قوانین سخت‌گیرانه برای ساخت‌وساز در مناطق در معرض فرونشست و ضعف نظارت نهادهای مسئول، موجب شده روند بحران بدون وقفه ادامه یابد.

چه باید کرد؟

کارشناسان تأکید دارند که توقف این روند نیازمند اقدامات فوری، جامع و هماهنگ است. از جمله این اقدامات می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

1. توقف برداشت بی‌رویه از سفره‌های آب زیرزمینی و محدود کردن حفر چاه‌های غیرمجاز.
2. توسعه سیستم‌های آبیاری نوین در کشاورزی و کاهش وابستگی به منابع آبی زیرزمینی.
3. پایش دقیق مناطق در معرض فرونشست از طریق تصاویر ماهواره‌ای و GPS.
4. افزایش آگاهی عمومی از خطرات فرونشست از طریق رسانه‌ها و آموزش همگانی.
5. اصلاح الگوی توسعه شهری و تعیین مناطق ممنوعه برای ساخت‌وساز.

نتیجه‌گیری

فرونشست زمین در ایران دیگر یک تهدید آینده‌نگر نیست؛ بلکه بحرانی است که اکنون و در برابر چشمان ما در حال وقوع است. اگر تصمیم‌های جدی و علمی گرفته نشود، در آینده