کوچ با طعم بقا؛ ثبت جهانی کوچ عشایر ایران با محوریت زنان کلید خورد

پویش خبر، محمد کیانیان :

کوچ عشایری، نمادی از پیوند انسان با طبیعت و زیست‌بومی پویاست که قرن‌ها در جغرافیای متنوع ایران جریان داشته است. در این میان، زنان عشایری نه‌تنها در قلب این سبک زندگی حضور دارند، بلکه به‌عنوان حافظان سنت‌ها، تولیدگران صنایع‌دستی، و عاملان پایداری اکولوژیکی نقش اساسی ایفا می‌کنند.

در خردادماه ۱۴۰۴، علی دارابی، معاون میراث‌فرهنگی کشور، از تدوین نهایی پرونده ثبت جهانی «کوچ عشایر ایران با تأکید بر نقش زنان» خبر داد؛ اقدامی که می‌تواند جایگاه تمدنی و فرهنگی ایران را در فهرست میراث جهانی بیش‌ازپیش برجسته کند.

این پرونده، نه صرفاً در مقام حفظ یک سبک زندگی، بلکه به‌عنوان یک پیام روشن از سوی ایران به جهان تلقی می‌شود؛ پیامی که نشان می‌دهد چگونه اقوام ایرانی در دل طبیعت، فرهنگ، دانش و پایداری را به هم پیوند زده‌اند.

پرونده‌ای که با همکاری وزارت میراث‌فرهنگی، سازمان امور عشایر، استانداری‌ها و نهادهای محیط‌زیستی در حال تکمیل است، می‌کوشد تا با تکیه بر روایت بومی ایرانی – اسلامی، روایتی متفاوت از آنچه تاکنون توسط برخی کشورهای غربی به یونسکو ارائه شده، به ثبت جهانی برسد.

نقش زنان در این میان محوری است. از قالی‌بافی و تولید نمد و گلیم تا نگهداری سنت‌های شفاهی، پخت‌وپز آیینی، مدیریت منابع طبیعی، مراقبت از دام‌ها، تنظیم مسیر کوچ و آموزش نسل بعد؛ همه و همه حکایت از قدرت نرم زنان عشایر دارد.

به گفته دارابی، یکی از اهداف مهم این پرونده، جلوگیری از مصادره این سبک زندگی توسط روایت‌های غیرایرانی و تأکید بر هویت شرقی-تمدنی کوچ است. او گفت: «ما تأکید داریم که این میراث باید با روایت بومی و نگاه تمدنی ایران‌–‌اسلامی در یونسکو ثبت شود.»

از سوی دیگر، پرونده مذکور می‌تواند محرکی برای توسعه گردشگری پایدار، رونق اقتصاد محلی، و اشتغال‌زایی زنان باشد؛ زنانی که در شرایط سخت اقلیمی، بار زندگی، خانواده و فرهنگ را به دوش کشیده‌اند.

در عین حال، کارشناسان نسبت به برخی چالش‌های این روند هشدار داده‌اند: از مسائل امنیتی و نوسانات منطقه‌ای تا ضرورت آموزش جوامع محلی، کنترل ورود گردشگران و پرهیز از آسیب به زیست‌بوم کوچ. همچنین برای موفقیت نهایی، همکاری‌های دیپلماتیک با کشورهای عضو یونسکو در حمایت از پرونده ایران الزامی خواهد بود.

کوچ عشایری، میراثی زنده و در حال جریان است؛ نه در موزه‌ها، بلکه در حرکت دام‌ها، آوای سازهای سنتی، جاده‌های خاکی، زنان کوشا و آسمان‌های باز. اگر این سبک زندگی امروز به رسمیت شناخته شود، فردا شاید نه‌تنها برای ایران، که برای جهان، الگویی برای بازگشت به توازن انسان با طبیعت باشد.

ثبت جهانی کوچ عشایر ایران، آن‌هم با تأکید بر نقش زنان، تنها یک گام میراثی نیست؛ گامی‌ است به‌سوی صیانت از فرهنگ، تقویت دیپلماسی فرهنگی، و اثبات اینکه سنت و توسعه، می‌توانند در دل یکدیگر جاری باشند.